Voor het project 'Ruimte voor de rivieren' moet de IJssel tussen Hattem en het Ketelmeer twee tot drie meter worden uitgebaggerd om bij hoogwater meer water te kunnen verstouwen. Volgens Europese wetgeving (vastgelegd in het Verdrag van Malta) moet er archeologisch onderzoek worden gedaan als een 'bodemverstoring' dreigt.

In 2009 wordt de eerste stap gezet. Het bedrijf Periplus Archeomare, met als projectleider Seger van den Brink, scant met geofysische meetapparatuur de bodem van de rivier. Er komen tweehonderd opvallende oneffenheden aan het licht. Na een kritische analyse blijven er twintig over die nader onderzoek vergen, waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt van geavanceerdere sonarscans en missies met duikers.

Door de met geofysische meetapparatuur gescande bodem van de IJssel blijkt in Juli 2011 een wrak van een groot en opvallend schip, met overnaads geplaatste planken, met de afmetingen van koggeschepen, die IJsselsteden als Kampen en Zwolle welvaart brachten, maar waarvan geen enkel Kamper exemplaar de tand des tijd heeft doorstaan, mogelijk uit de 14de eeuw.

Deze Kogge lag op 4,5 meter diepte in de IJssel waar het zicht hooguit een halve meter tot een meter is.

Het wrak is rechtstandig gezonken en waarschijnlijk snel in een kleibed weggezakt en klei heeft goede conserverende eigenschappen en is tamelijk snel door zand bedolven.

Boven het zand stak hout uit - Het wrak heeft overnaads geplaatste platen, een kenmerk van de kogge. Ook het voorplecht is zichtbaar.

Het hout is nog keihard en ook het ijzerwerk was opvallend goed.

Het zoete rivierwater en de inbedding in rivierklei hebben voor een goede conservering gezorgd. Archeoloog Wouter Waldus, van ADC ArcheoProjecten, het Amersfoortse bedrijf dat het onderzoek leidt, noemt het zijn allerbeste vondst in twaalf jaar.

In oktober 2011 beginnen vijf onderwaterarcheologen met hun vervolgonderzoek. Nu wordt ook de locatie bekend gemaakt: midden in de IJssel ter hoogte van de Koggewerf, de nautische nederzetting die ontstaan is rond de tussen 1994 en 1998 nagebouwde Kamper Kogge, het schip dat is gebaseerd op een eerdere koggevondst in de Flevopolder. Nu blijkt er op een paar honderd meter afstand een echte Kamper kogge ‘voor de deur’ te liggen. Het eerste tastbare bewijs ooit gevonden van de Kamper vloot die in de hoogtijdagen van de Hanze uit honderd schepen bestond.

 

 

 

Op grond van de scheepsconstructie en vondsten van aardewerk zou het wrak te dateren zijn in de 14e of 15e eeuw, de periode waarin Kampen als Hanzestad handel dreef met steden rond de Oostzee. Nader onderzoek moest uitwijzen of de datering klopt en of er inderdaad sprake is van een koggeschip. Hiervoor werd bijvoorbeeld de Dendro-datering gebruikt om de leeftijd van hout vast te stellen en daarmee het bouwjaar van de Kogge.

 

Er zijn verschillende soorten koggen geweest, voor de binnenvaart en zeewaardige koggen, de IJsselkogge moet door zijn lengte van 20 meter een zeewaardig schip zijn geweest en moet na 1399 gebouwd zijn.

De kogge en de aak zijn gelijktijdig tot zinken gebracht vóór 1440, er vanuit gegaan dat de aak ca 1410 is gebouwd en dat dit type schip rond de 30 jaar meegingen.

De punter en aak zijn gebruikt om handel de rivier opwaarts te vervoeren, er waren ook koggen voor de riviervaart, de IJsselkogge was door zijn lengte van 20 meter een zeewaardig schip zijn en moet na 1399 gebouwd zijn.

Positie van de IJsselkogge in de IJssel;  A de IJsselkogge B een wrak wat lijkt op een Aak, C een wrak wat lijkt op een Punter

Het gebied van de vondsten is verspreid over ca. 20 x 30 meter.

 

Rapport - Inventariserend onderzoek opwater met sonar. © Periplus Archeomare.

 

 

 

afbeeldingen © Periplus Archeomare

Positie van de IJsselkogge in de IJssel;  A de IJsselkogge B een wrak wat lijkt op een Aak, C een wrak wat lijkt op een Punter.

Het nieuwe onderzoek startte in het najaar van 2012.

In de week van 16 oktober 2012 hebben Onderwaterarcheologen het wrak onderzocht: Het onderzoek werd uitgevoerd vanaf een klein ponton op de IJssel, voor de vijf onderwaterarcheologen was het lastig het wrak te onderzoeken, door de aanvoer van extra rivierwater in de herfst, bijvoorbeeld, als er een schip passeerde moest iedereen even naar boven, en het zicht beneden is soms maar twintig centimeter.

De staat van het schip, de maten van de kogge kloppen, een nieuwe sonar opnamen lieten een wrak zien van acht bij twintig meter, er stak slechts een stukje boven het zand uit, tot dekniveau en is nog het grotendeels in goede staat. Het 'kasteel' - zoals de opbouw op het achterdek heet zit er niet meer op, aan weerskanten van de plek die ze onderzochten waren nog veel meer wrakstukken, die niet alleen van de IJsselkogge maar ook van een soort aak en punter bleken te zijn.

Van de totaal 10 dagen dat er gedoken is werd het schip verder opgegraven en gekeken of er een lading is.

Volgens archeoloog Wouter Waldus, is het bijzonder dat het wrak vrijwel ongeschonden is en dat het voor de stad ligt die de wereld veroverde met internationale handel met koggeschepen.

Het scheepswrak ligt midden in de vaargeul in de IJssel, net buiten de Buitenhaven bij de werf waar tussen 1994 en 1998 de enige Nederlandse replica van een kogge is nagebouwd.

Onderwaterbeelden
Onderwaterbeelden
Ruimte v/d Rivier
Mysterie IJsselkogge
Reportage van RTV Oost over het vervoeren van de speciale hijsconstructie om de IJsselkogge In december boven water te tillen. www.rtvoost.nl
Reportage van RTV Oost over de eerste duik en start van de berging van de IJsselkogge www.rtvoost.nl
2015 Ruimte voor de Rivier IJsseldelta over de berging van de IJsselkogge
Het mysterie van de IJsselkogge Documentaire over de lichting van de IJsselkogge. Het middeleeuwse handelsschip dat 600 jaar verborgen lag op de bodem van de IJssel bij Kampen. Beleef! Media: Eindredactie & regie - André van der Zee

Persbericht Rijkswaterstaat: Utrecht 31 oktober 2012

 

Kogge bij Kampen uit begin 15e eeuw

ook twee kleinere wrakken gevonden

‘Afzinken van schepen is Middeleeuws watermanagement’

 

Uit de eerste bevindingen van het archeologisch onderzoek naar het scheepswrak op de IJsselbodem bij Kampen, blijkt dat het om een kogge gaat uit de eerste helft van de 15e eeuw. De kogge is grotendeels in tact. In de nabijheid zijn nog twee kleinere rivierschepen en onderdelen van de kogge aangetroffen, aldus Rijkswaterstaat.

Het lijkt er op dat de schepen doelbewust zijn afgezonken om de IJssel in bedwang te houden. Hans Brouwer van Ruimte voor de Rivier: “Hiermee kon men de onstuimige en verzandende IJssel in de gewenste richting sturen, zeg maar Middeleeuws watermanagement. Gedurende de Hanzetijd ontstond de IJsseldelta. Het was in het belang van Kampen om de rivier als vaarweg in stand te houden. De toevalligheid is dat we nu met Ruimte voor de Rivier, een moderne vorm van watermanagement, onze kennis vergroten over middeleeuws watermanagement.” Om het gebied van Kampen tot Zwolle in de toekomst droog te houden, realiseert Ruimte voor de Rivier er een bypass en wordt de IJssel dieper gemaakt. Inmiddels is duidelijk dat het schip grotendeels in tact in de bodem ligt. Er is geen lading aangetroffen, een sterke aanwijzing dat het schip opzettelijk is afgezonken. Wouter Waldus, onderwaterarcheoloog: “Uit het tellen van de jaarringen in het hout van de kogge blijkt dat de boot uit de eerste helft van de 15de eeuw stamt. Daarmee behoort de ‘IJsselkogge’ tot de jongste koggeschepen die ooit zijn gevonden. In de nabijheid van de kogge liggen een aak en vermoedelijk een ‘punter’. Daarmee zijn de voornaamste scheeptypen die in de Hanzetijd op de IJssel voeren vertegenwoordigd.”

 

De staat van de IJsselkogge De IJsselkogge is grotendeels met zand gevuld. Alle hout, tot dekniveau, is aanwezig, en is ongeveer tot drie meter hoogte bewaard gebleven onder het zand van de IJssel. De kwaliteit van het hout is zeer gevarieerd, van uitstekend tot heel slecht. Al het hout heeft een harde kern en de onderlinge verbanden zijn nog zeer stevig, maar vrij veel houtdelen hebben een zachte laag. Die varieert van twee millimeter voor de delen die onder het zand zaten, tot drie centimeter. Van de Kogge zijn de dekplanken niet meer aanwezig, maar de deksteunen zijn er nog wel, alles heeft constructief nog een flinke samenhang. Het 'kasteel', zoals de opbouw heette, is verdwenen, De plekken waar het heeft gezeten zijn nog wel zichtbaar. Er zijn geen sporen van lading gevonden. Met sonar- en multibeamapparatuur werden detailopnames van het wrak gemaakt en werd het ingemeten. De onderdelen van de scheepsconstructie waren duidelijk te herkennen. De typerende vorm, de lengte-breedteverhouding, de rechte, steile voorsteven, de overnaads gebouwde huid en de door de huid stekende dekbalken duiden op een koggeschip. Veel van de constructieve delen, zoals nagels en verbindingen, zijn bewaard gebleven. In het voorschip is zelfs een lier aangetroffen. Vrij uniek is dat de ijzeren bevestigingspunten waaraan de staande mast bevestigd waren nog aanwezig zijn, lokaal waren die bevestigingspunten nogal verschillen, wat in een later stadium kan helpen te reconstrueren, of de kogge in Kampen is gebouwd.

FOTO’s © 2012 - ADC ArcheoProjecten

Rapport 2011 Inventariserend onderzoek onderwater met duikers deel 1

 

 

Rapport 2011 Inventariserend onderzoek onderwater met duikers deel 2

 

afbeeldingen © Periplus Archeomare
De staat van de IJsselkogge De IJsselkogge is grotendeels met zand gevuld. Alle hout, tot dekniveau, is aanwezig, en is ongeveer tot drie meter hoogte bewaard gebleven onder het zand van de IJssel. De kwaliteit van het hout is zeer gevarieerd, van uitstekend tot heel slecht. Al het hout heeft een harde kern en de onderlinge verbanden zijn nog zeer stevig, maar vrij veel houtdelen hebben een zachte laag. Die varieert van twee millimeter voor de delen die onder het zand zaten, tot drie centimeter. Van de Kogge zijn de dekplanken niet meer aanwezig, maar de deksteunen zijn er nog wel, alles heeft constructief nog een flinke samenhang. Het 'kasteel', zoals de opbouw heette, is verdwenen, De plekken waar het heeft gezeten zijn nog wel zichtbaar. Er zijn geen sporen van lading gevonden. Met sonar- en multibeamapparatuur werden detailopnames van het wrak gemaakt en werd het ingemeten. De onderdelen van de scheepsconstructie waren duidelijk te herkennen. De typerende vorm, de lengte-breedteverhouding, de rechte, steile voorsteven, de overnaads gebouwde huid en de door de huid stekende dekbalken duiden op een koggeschip. Veel van de constructieve delen, zoals nagels en verbindingen, zijn bewaard gebleven. In het voorschip is zelfs een lier aangetroffen. Vrij uniek is dat de ijzeren bevestigingspunten waaraan de staande mast bevestigd waren nog aanwezig zijn, lokaal waren die bevestigingspunten nogal verschillen, wat in een later stadium kan helpen te reconstrueren, of de kogge in Kampen is gebouwd.
afbeeldingen © Periplus Archeomare
De staat van de IJsselkogge De IJsselkogge is grotendeels met zand gevuld. Alle hout, tot dekniveau, is aanwezig, en is ongeveer tot drie meter hoogte bewaard gebleven onder het zand van de IJssel. De kwaliteit van het hout is zeer gevarieerd, van uitstekend tot heel slecht. Al het hout heeft een harde kern en de onderlinge verbanden zijn nog zeer stevig, maar vrij veel houtdelen hebben een zachte laag. Die varieert van twee millimeter voor de delen die onder het zand zaten, tot drie centimeter. Van de Kogge zijn de dekplanken niet meer aanwezig, maar de deksteunen zijn er nog wel, alles heeft constructief nog een flinke samenhang. Het 'kasteel', zoals de opbouw heette, is verdwenen, De plekken waar het heeft gezeten zijn nog wel zichtbaar. Er zijn geen sporen van lading gevonden. Met sonar- en multibeamapparatuur werden detailopnames van het wrak gemaakt en werd het ingemeten. De onderdelen van de scheepsconstructie waren duidelijk te herkennen. De typerende vorm, de lengte-breedteverhouding, de rechte, steile voorsteven, de overnaads gebouwde huid en de door de huid stekende dekbalken duiden op een koggeschip. Veel van de constructieve delen, zoals nagels en verbindingen, zijn bewaard gebleven. In het voorschip is zelfs een lier aangetroffen. Vrij uniek is dat de ijzeren bevestigingspunten waaraan de staande mast bevestigd waren nog aanwezig zijn, lokaal waren die bevestigingspunten nogal verschillen, wat in een later stadium kan helpen te reconstrueren, of de kogge in Kampen is gebouwd.
FOTO’s © 2012 - ADC ArcheoProjecten